Celiakia to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której spożywanie glutenu prowadzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Nieleczona może powodować niedożywienie, niedobory witamin i składników mineralnych, zaburzenia wzrostu u dzieci oraz wiele powikłań pozajelitowych. Choroba ma tło genetyczne i wymaga dożywotniego przestrzegania diety bezglutenowej.
Wielu pacjentów przez lata nie ma jednoznacznych objawów ze strony przewodu pokarmowego. Celiakia może przebiegać skąpoobjawowo lub pod postacią niespecyficznych dolegliwości, takich jak przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, niedokrwistość czy zmiany skórne. Z tego powodu bywa mylona z zespołem jelita drażliwego, innymi chorobami zapalnymi jelit lub zaburzeniami o podłożu psychogennym.
W artykule zebrano najważniejsze informacje na temat tego, czym jest celiakia, jakie daje objawy u dorosłych i dzieci, jakie badania wykonuje się w diagnostyce oraz na czym polega dieta bezglutenowa. Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji z dietetykiem klinicznym.
Artykuł oryginalnie przygotowany przez mgr farmacji. Zaktualizowany i dostosowany do aktualnych wymogów przez redakcję aptekawsieci.pl
Celiakia – co to za choroba?
Celiakia (choroba trzewna) to przewlekła choroba autoimmunologiczna jelita cienkiego, wywołana nieprawidłową odpowiedzią układu odpornościowego na gluten. Gluten to mieszanina białek roślinnych występujących w pszenicy, życie i jęczmieniu. U osób z celiakią spożywanie glutenu prowadzi do stanu zapalnego i zaniku kosmków jelitowych, które są odpowiedzialne za wchłanianie składników pokarmowych.
Mechanizm choroby i podłoże genetyczne
U większości chorych stwierdza się obecność określonych wariantów genów układu HLA (głównie HLA-DQ2 i HLA-DQ8). Samo występowanie tych genów nie oznacza jeszcze choroby, ale zwiększa ryzyko jej rozwoju. Pod wpływem glutenu dochodzi do aktywacji komórek odpornościowych w błonie śluzowej jelita, produkcji przeciwciał i stopniowego uszkadzania kosmków jelitowych.
Czy celiakia jest dziedziczna?
Celiakia ma istotny komponent rodzinny. Częściej występuje u krewnych pierwszego stopnia osoby chorej, dlatego w rodzinach obciążonych celiakią zaleca się większą czujność diagnostyczną. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko rodzica z celiakią zachoruje – do rozwoju choroby potrzebna jest współobecność kilku czynników, w tym genetycznych i środowiskowych.
Celiakia a nadwrażliwość na gluten i alergia na pszenicę
Celiakię należy odróżnić od nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten oraz alergii na pszenicę. W tych schorzeniach mechanizm immunologiczny i obraz jelita są inne, a w przypadku nadwrażliwości nie dochodzi do zaniku kosmków jelitowych. Objawy mogą być podobne, dlatego postawienie rozpoznania wymaga przeprowadzenia odpowiednich badań.
Objawy celiakii u dorosłych
U dorosłych celiakia może dawać zarówno klasyczne objawy jelitowe, jak i liczne manifestacje pozajelitowe. Nasilenie dolegliwości bywa bardzo zróżnicowane – od łagodnych, przewlekłych dolegliwości po ciężkie zaburzenia wchłaniania.
Objawy jelitowe u dorosłych
Do typowych objawów ze strony przewodu pokarmowego należą między innymi:
- przewlekła lub nawracająca biegunka, często o charakterze tłuszczowym,
- wzmożone oddawanie gazów i wzdęcia,
- bóle brzucha o różnym nasileniu – niekiedy pacjenci pytają, jak boli brzuch przy celiakii; dolegliwości mogą mieć charakter tępych, rozlewanych bólów, nasilających się po posiłku,
- utrata masy ciała mimo prawidłowego lub zwiększonego apetytu,
- rzadziej zaparcia lub zmienne wypróżnienia.
Zmiany konsystencji i wyglądu stolca mogą być dla pacjenta sygnałem zaburzeń wchłaniania. Opisywane są między innymi luźne, obfite stolce o jasnym zabarwieniu i nieprzyjemnym zapachu. Zmiany te bywają obserwowane także u dzieci, o czym szerzej w dalszej części artykułu.
Objawy pozajelitowe u dorosłych
Celiakia może objawiać się także poza przewodem pokarmowym. Należą do nich między innymi:
- przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
- niedokrwistość z niedoboru żelaza lub kwasu foliowego – szerzej o żelazie i konsekwencjach jego niedoboru można przeczytać w artykule „Żelazo – kto tak naprawdę powinien rozważyć uzupełnianie żelaza dietą lub suplementacją?”,
- obniżenie nastroju, drażliwość, zaburzenia koncentracji,
- bóle kości i mięśni, zwiększone ryzyko osteoporozy i złamań,
- ból głowy i migreny,
- zaburzenia płodności, nawracające poronienia, nieprawidłowy przebieg ciąży,
- zmiany skórne, w tym charakterystyczna opryszczkowata dermatoza (dermatitis herpetiformis).
Objawy celiakii u dzieci
U dzieci obraz kliniczny celiakii może być inny niż u dorosłych. W części przypadków choroba ujawnia się w wieku niemowlęcym lub wczesnodziecięcym, w innych – dopiero w wieku szkolnym czy nastoletnim.
Objawy jelitowe u dzieci
Do częstych objawów u dzieci należą:
- przewlekła biegunka lub nawracające luźne stolce,
- zmiana wyglądu stolca – rodzice niekiedy pytają, jakie kupy przy celiakii mogą się pojawiać; możliwe są stolce jasne, tłuszczowe, o nieprzyjemnym zapachu,
- wzdęty, „balonowaty” brzuch,
- brak przyrostu masy ciała lub spadek masy ciała,
- zahamowanie wzrostu.
Objawy pozajelitowe u dzieci
U dzieci celiakia może też manifestować się jako:
- apatia, drażliwość, gorsze funkcjonowanie w szkole,
- bóle głowy, bóle kostno-stawowe,
- niedokrwistość, nawracające owrzodzenia w jamie ustnej,
- opóźnione dojrzewanie płciowe.
W praktyce rozpoznanie celiakii u dziecka bywa trudne, ponieważ objawy mogą być mało charakterystyczne i rozwijać się stopniowo. Utrzymujące się problemy z masą ciała, przewlekłe bóle brzucha czy zmiana wypróżnień wymagają omówienia z pediatrą.
Objawy celiakii u dzieci mogą obejmować bóle brzucha, wzdęcia oraz zmiany w wyglądzie stolca.
Objawy skórne w przebiegu celiakii
U części chorych celiakia objawia się przede wszystkim zmianami skórnymi. Najbardziej charakterystyczna jest opryszczkowata dermatoza Duhringa, zaliczana do chorób autoimmunologicznych. Zmiany mają postać swędzących pęcherzyków i grudek, najczęściej zlokalizowanych na łokciach, kolanach, pośladkach i w okolicy łopatek. Mogą pojawiać się także na twarzy.
Poza dermatozą Duhringa u osób z celiakią obserwuje się niekiedy inne schorzenia skórne, takie jak przewlekłe wypryski, pokrzywka czy nasilona suchość skóry. Ich obecność, zwłaszcza w połączeniu z dolegliwościami jelitowymi lub niedokrwistością, bywa powodem skierowania na dalszą diagnostykę.
Objawy po spożyciu glutenu
U niektórych osób objawy celiakii nasilają się po zjedzeniu produktów zawierających gluten. Mogą to być bóle brzucha, uczucie pełności, wzdęcia, biegunka, uczucie przelewania w jamie brzusznej, a także nasilone zmęczenie i bóle głowy. U innych pacjentów reakcje są mniej przewidywalne, a dolegliwości pojawiają się z opóźnieniem lub mają charakter przewlekły.
Jakie badania wykonuje się w kierunku celiakii?
Rozpoznanie celiakii opiera się na połączeniu obrazu klinicznego z wynikami badań laboratoryjnych i histopatologicznych. O doborze konkretnych badań decyduje lekarz, uwzględniając wiek pacjenta, nasilenie objawów i choroby współistniejące.
Badania serologiczne – przeciwciała w kierunku celiakii
Podstawą wstępnej diagnostyki są badania krwi w kierunku specyficznych przeciwciał, takich jak przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG), endomysium mięśni gładkich (EMA) czy zdeamidowanej gliadynie. Ocenia się je najczęściej w klasie IgA, a w przypadku niedoboru IgA – również w klasie IgG. Podwyższone miana przeciwciał mogą przemawiać za celiakią, ale nie zastępują pełnej diagnostyki.
Biopsja jelita cienkiego
U wielu dorosłych pacjentów nadal kluczowe znaczenie ma ocena wycinków błony śluzowej jelita cienkiego pobranych podczas gastroskopii. Charakterystyczne zmiany to spłaszczenie lub zanik kosmków jelitowych, przerost krypt oraz naciek zapalny. Wynik biopsji jest interpretowany łącznie z danymi klinicznymi i serologicznymi.
Badania genetyczne
Badania genetyczne w kierunku obecności antygenów HLA-DQ2 i HLA-DQ8 pomagają ocenić predyspozycję do celiakii. Wynik ujemny dla obu wariantów sprawia, że celiakia jest mało prawdopodobna, natomiast wynik dodatni nie jest równoznaczny z chorobą. Badania genetyczne bywają szczególnie przydatne w sytuacjach diagnostycznie niejednoznacznych.
Dlaczego nie należy wprowadzać diety bezglutenowej przed diagnostyką?
Samodzielne przechodzenie na dietę bezglutenową przed wykonaniem badań może utrudnić lub uniemożliwić postawienie rozpoznania. Ograniczenie glutenu prowadzi do spadku stężenia przeciwciał oraz częściowej odbudowy kosmków jelitowych, co z kolei może dawać wyniki fałszywie ujemne. Dlatego decyzję o zmianie diety warto podejmować po konsultacji z lekarzem i zakończeniu etapu diagnostycznego.
Celiakia prowadzi do stanu zapalnego i uszkodzenia kosmków jelitowych, co zaburza wchłanianie składników odżywczych.
Koszt badań w kierunku celiakii – informacje ogólne
Cena badań w kierunku celiakii zależy od rodzaju testów, zakresu panelu diagnostycznego oraz tego, czy są wykonywane komercyjnie, czy w ramach świadczeń refundowanych. W części przypadków badania mogą być realizowane w ramach publicznej opieki zdrowotnej po wystawieniu odpowiedniego skierowania. Szczegółowych informacji o dostępnych możliwościach, zakresie i kosztach badań udziela lekarz prowadzący lub dany ośrodek diagnostyczny.
Celiakia – czego nie jeść?
Podstawą leczenia celiakii jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa. Oznacza to eliminację wszystkich produktów zawierających gluten oraz unikanie zanieczyszczenia krzyżowego podczas przygotowywania posiłków.
Do produktów, których osoby z celiakią powinny unikać, należą między innymi:
- zboża zawierające gluten: pszenica, żyto, jęczmień oraz ich odmiany i krzyżówki,
- mąki, kasze, płatki i otręby wytworzone z wymienionych zbóż,
- produkty z dodatkiem glutenu jako składnika technologicznego (np. niektóre sosy, panierki, wyroby mięsne, przetwory gotowe),
- część słodyczy, przekąsek i produktów instant, jeśli w składzie znajduje się mąka pszenna, żytnia lub jęczmienna.
W praktyce ważne jest dokładne czytanie etykiet i zwracanie uwagi na skład produktów. W razie wątpliwości dotyczących konkretnego produktu warto skonsultować się z dietetykiem klinicznym lub lekarzem.
Co można jeść przy celiakii?
Dieta bezglutenowa nie musi być monotonna. Istnieje wiele produktów naturalnie pozbawionych glutenu, które mogą stanowić podstawę dobrze zbilansowanych posiłków. Należą do nich między innymi:
- ryż, kukurydza, gryka, komosa ryżowa, proso, amarantus,
- warzywa i owoce,
- mięso, ryby, jaja,
- mleko i część przetworów mlecznych (u osób tolerujących laktozę),
- naturalne oleje roślinne i orzechy.
Wiele produktów przetworzonych, takich jak pieczywo czy makarony, jest dostępnych w wersji certyfikowanej jako bezglutenowa. W ich przypadku ważne jest zwracanie uwagi na oznaczenia na opakowaniu.
Symbol przekreślonego kłosa informuje, że produkt spełnia wymagania żywności bezglutenowej i został zakwalifikowany jako żywność bezglutenowa.
U części pacjentów z celiakią, zwłaszcza w okresie świeżo rozpoznanej choroby, dodatkowo obserwuje się nietolerancję laktozy z powodu uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. W takich sytuacjach dieta może wymagać czasowego ograniczenia produktów mlecznych, co powinno być omówione z lekarzem lub dietetykiem.
Nieleczona celiakia – możliwe powikłania
Przewlekłe, nieleczone lub źle kontrolowane celiakia może prowadzić do wielu powikłań. Należą do nich między innymi:
- utrwalone zaburzenia wchłaniania i niedożywienie,
- niedokrwistość z niedoboru żelaza, kwasu foliowego lub witaminy B12,
- osteopenia i osteoporoza, zwiększona podatność na złamania,
- zaburzenia płodności, powikłania ciąży,
- niektóre choroby neurologiczne i psychiatryczne,
- zwiększone ryzyko niektórych nowotworów przewodu pokarmowego.
Rzetelna diagnostyka, edukacja i przestrzeganie zaleceń dietetycznych są kluczowe dla ograniczenia ryzyka powikłań. W części przypadków konieczne jest równoległe leczenie innych chorób współistniejących, takich jak cukrzyca typu 1 czy choroby tarczycy.
Podsumowanie – najważniejsze informacje o celiakii
Celiakia jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną, w której spożywanie glutenu prowadzi do uszkodzenia jelita cienkiego i zaburzeń wchłaniania. Może objawiać się biegunką, bólami brzucha, zmianą wyglądu stolca, utratą masy ciała, ale także niedokrwistością, bólami kości, zmianami skórnymi czy zaburzeniami nastroju. Choroba występuje zarówno u dzieci, jak i dorosłych.
Rozpoznanie opiera się na ocenie objawów, wynikach badań serologicznych, niekiedy biopsji jelita cienkiego oraz badaniach genetycznych. Podstawą leczenia jest ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa, uzupełniana w razie potrzeby o postępowanie w kierunku niedoborów pokarmowych i chorób współistniejących.
Najczęstsze objawy celiakii – tabela
| Najczęstsze objawy celiakii |
|---|
Objawy jelitowe: przewlekła lub nawracająca biegunka, wzdęcia, bóle brzucha, zmiana konsystencji stolca, utrata masy ciała, u dzieci także brak przyrostu masy ciała i zaburzenia wzrostu.
Objawy pozajelitowe: przewlekłe zmęczenie, niedokrwistość, bóle kości i mięśni, osteoporoza, bóle głowy i migreny, zaburzenia nastroju, problemy z płodnością, zmiany skórne (w tym opryszczkowata dermatoza Duhringa) oraz objawy neurologiczne. |
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Co to jest celiakia?
Celiakia to przewlekła choroba autoimmunologiczna jelita cienkiego, w której spożywanie glutenu prowadzi do uszkodzenia kosmków jelitowych i zaburzeń wchłaniania składników odżywczych.
Jakie są najczęstsze objawy celiakii u dorosłych?
U dorosłych celiakia może powodować przewlekłą biegunkę, wzdęcia, bóle brzucha, utratę masy ciała oraz objawy pozajelitowe, takie jak niedokrwistość, zmęczenie, bóle kości, bóle głowy, obniżony nastrój i zmiany skórne.
Jakie są objawy celiakii u dzieci?
U dzieci typowe są przewlekłe lub nawracające biegunki, wzdęcia, wzdęty brzuch, brak przyrostu masy ciała, zaburzenia wzrostu, a także drażliwość, gorsze samopoczucie i pogorszenie wyników w nauce.
Jakie badania wykonuje się w kierunku celiakii?
W diagnostyce celiakii wykorzystuje się badania krwi w kierunku swoistych przeciwciał, badania endoskopowe z pobraniem wycinków jelita cienkiego oraz badania genetyczne oceniające predyspozycję do choroby.
Czy celiakia jest groźna?
Nieleczona celiakia może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak niedożywienie, niedokrwistość, osteoporoza, zaburzenia płodności czy zwiększone ryzyko niektórych nowotworów, dlatego wymaga rozpoznania i odpowiedniego postępowania.
Czego nie wolno jeść przy celiakii?
Przy celiakii nie wolno spożywać produktów zawierających gluten, czyli pszenicy, żyta, jęczmienia oraz produktów z ich dodatkiem, takich jak pieczywo, makarony, część wyrobów mięsnych, słodycze czy dania gotowe z mąką pszenną lub żytnią w składzie.
Co można jeść przy celiakii?
Osoby z celiakią mogą spożywać produkty naturalnie bezglutenowe, takie jak ryż, kukurydza, gryka, warzywa, owoce, mięso, ryby, jaja, naturalne oleje roślinne oraz produkty oznaczone jako bezglutenowe, zgodnie z informacją na etykiecie.
Czy celiakia jest dziedziczna?
Celiakia ma podłoże genetyczne i częściej występuje u krewnych pierwszego stopnia osób chorych, jednak posiadanie predyspozycji genetycznej nie oznacza, że choroba rozwinie się u każdego.
Jakie są objawy celiakii po zjedzeniu glutenu?
Po spożyciu glutenu u części osób z celiakią mogą pojawić się bóle brzucha, wzdęcia, biegunka, uczucie pełności, nasilone zmęczenie oraz bóle głowy, przy czym nasilenie i czas wystąpienia dolegliwości mogą być różne.
Przeczytaj również
Informacja: Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi porady lekarskiej ani reklamy produktów leczniczych czy suplementów diety. Decyzje dotyczące leczenia i suplementacji podejmuj po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w ciąży, u dzieci, u seniorów oraz przy chorobach przewlekłych i stosowanych lekach.
Artykuł oryginalnie przygotowany przez mgr farmacji. Zaktualizowany i dostosowany do aktualnych wymogów przez redakcję aptekawsieci.pl
