Cytologia ginekologiczna to jedno z najważniejszych badań profilaktycznych w kierunku raka szyjki macicy. Polega na pobraniu i mikroskopowej ocenie komórek nabłonka z tarczy i kanału szyjki macicy. Jest to procedura szybka, zazwyczaj mało dolegliwa, a jej regularne wykonywanie stanowi podstawę wczesnego wykrywania zmian, które mogłyby prowadzić do rozwoju nowotworu.
Badanie to pozwala na analizę budowy komórek, ich kształtu, wielkości oraz wzajemnego ułożenia. Dzięki temu możliwe jest zidentyfikowanie nie tylko komórek nowotworowych, ale także zmian przednowotworowych (dysplastycznych), które – odpowiednio wcześnie rozpoznane i leczone – nie muszą prowadzić do rozwinięcia raka szyjki macicy. Wczesna diagnoza i właściwe postępowanie zmniejszają ryzyko rozwoju inwazyjnego nowotworu.
Współczesna diagnostyka oferuje dwa główne rodzaje cytologii: klasyczną (metodą Papanicolaou) oraz nowocześniejszą cytologię płynną (LBC). Obie metody mają ten sam cel, jednak różnią się sposobem przygotowania próbki i czułością diagnostyczną. Zrozumienie celu badania, odpowiednie przygotowanie oraz świadomość sposobu interpretacji wyników są istotne dla świadomego dbania o zdrowie.
Co to jest cytologia?
Cytologia, a precyzyjniej cytologia ginekologiczna (nazywana również badaniem Pap lub wymazem Pap), to badanie diagnostyczne stosowane w profilaktyce i wczesnym wykrywaniu raka szyjki macicy. Jego istotą jest ocena mikroskopowa komórek pobranych z powierzchni tarczy części pochwowej oraz z kanału szyjki macicy.
Jaki jest cel badania cytologicznego?
Głównym celem cytologii jest wczesne wykrywanie stanów przednowotworowych (neoplazji śródnabłonkowej, CIN) oraz raka szyjki macicy w jego wczesnym, często bezobjawowym stadium. Badanie to nie służy do ostatecznego rozpoznawania raka, ale do identyfikacji nieprawidłowych komórek, które wymagają dalszej, pogłębionej diagnostyki (np. kolposkopii czy badania histopatologicznego).
Oprócz zmian nowotworowych, cytologia pozwala również na:
- wskazanie zmian w komórkach sugerujących zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), który jest głównym czynnikiem ryzyka raka szyjki macicy,
- stwierdzenie obecności stanu zapalnego (np. bakteryjnego, grzybiczego), choć nie identyfikuje ona konkretnego patogenu – w takich przypadkach konieczne mogą być dodatkowe badania, np. posiew,
- wstępną ocenę stanu hormonalnego nabłonka (przydatne m.in. w okresie menopauzy).
Co cytologia wykrywa, a czego nie?
Istotne jest zrozumienie zakresu diagnostycznego tego badania. Cytologia jest badaniem przesiewowym ukierunkowanym na szyjkę macicy.
Cytologia pozwala wykryć:
- nieprawidłowe komórki nabłonka płaskiego (ASC-US, ASC-H, LSIL, HSIL),
- nieprawidłowe komórki nabłonka gruczołowego (AGC),
- obecność komórek raka płaskonabłonkowego lub gruczołowego,
- zmiany komórkowe wskazujące na stan zapalny,
- zmiany atroficzne (zanikowe) typowe dla okresu pomenopauzalnego.
Czego cytologia NIE wykrywa:
- raka jajnika ani raka endometrium (trzonu macicy): są to nowotwory innych narządów i cytologia nie jest badaniem przeznaczonym do ich diagnozowania; podstawowym badaniem w ich kierunku jest USG przezpochwowe,
- konkretnych chorób przenoszonych drogą płciową (STD): badanie nie służy bezpośrednio do rozpoznawania np. kiły, rzeżączki czy chlamydiozy,
- wirusa HPV bezpośrednio: cytologia wykrywa skutki działania wirusa (nieprawidłowe komórki), ale nie sam wirus; do wykrycia HPV służą dedykowane testy molekularne (genotypowanie HPV).
Rodzaje cytologii – klasyczna a płynna (LBC)
Obecnie stosuje się dwie podstawowe metody pobierania i analizy materiału cytologicznego. Różnią się one głównie sposobem zabezpieczenia i przygotowania próbki do analizy laboratoryjnej.
Cytologia klasyczna (metoda Papanicolaou)
To tradycyjna metoda stosowana od wielu lat. Polega na pobraniu materiału specjalną szczoteczką, a następnie przeniesieniu go (rozmazaniu) bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe. Całość jest utrwalana odpowiednim preparatem i barwiona metodą Papanicolaou, a następnie oceniana przez diagnostę.
Cytologia płynna (LBC – Liquid-Based Cytology)
Jest to nowsza technika, uznawana za dokładniejszą. Materiał pobrany z szyjki macicy nie jest rozmazywany na szkiełku, lecz przenoszony do specjalnego pojemnika z płynnym podłożem utrwalającym. W laboratorium próbka jest filtrowana i wirowana, aby oddzielić komórki nabłonka od śluzu, krwi czy komórek zapalnych. Dopiero z tak przygotowanego materiału tworzy się jednowarstwowy preparat na szkiełku.
Zaletą tej metody jest możliwość wykonania z tej samej próbki dodatkowych badań, przede wszystkim testów molekularnych w kierunku obecności wysokoonkogennych typów wirusa HPV.
Porównanie metod cytologii klasycznej i płynnej
Wybór metody zależy od zaleceń lekarza, dostępności badań i organizacji programu profilaktycznego. Cytologia płynna oferuje szersze możliwości diagnostyczne.
| Porównanie metod cytologii klasycznej i płynnej (LBC) |
|---|
|
Sposób pobrania: w metodzie klasycznej materiał rozmazuje się bezpośrednio na szkiełku; w metodzie płynnej cała szczoteczka z komórkami trafia do pojemnika z płynem utrwalającym.
Jakość preparatu: w cytologii klasycznej preparat bywa wielowarstwowy, komórki mogą być częściowo zasłonięte przez śluz, krew lub komórki zapalne; w LBC uzyskuje się preparat jednowarstwowy, oczyszczony, co ułatwia ocenę.
Czułość diagnostyczna: w metodzie klasycznej większe jest ryzyko wyniku fałszywie ujemnego lub niemożliwego do oceny; w cytologii płynnej liczba wyników niediagnostycznych jest zazwyczaj mniejsza.
Dodatkowe badania: w klasycznej cytologii możliwości wykonywania badań dodatkowych z tej samej próbki są ograniczone; w cytologii płynnej z jednego pobrania można często dodatkowo wykonać test na HPV (tzw. co-testing).
|
Cytologia płynna (LBC) polega na przeniesieniu pobranego materiału do specjalnego pojemnika z płynem utrwalającym.
Kiedy i jak często wykonywać cytologię?
Regularność badania jest jednym z kluczowych elementów profilaktyki. Zalecenia dotyczące częstotliwości mogą się różnić w zależności od wieku pacjentki, dotychczasowych wyników badań oraz indywidualnych czynników ryzyka.
Kiedy wykonać pierwszą cytologię?
Zgodnie z zaleceniami towarzystw ginekologicznych, pierwszą cytologię zaleca się wykonać nie później niż w wieku około 25 lat. W przypadku kobiet, które rozpoczęły współżycie płciowe wcześniej, badanie powinno być wykonane nie później niż w ciągu kilku lat od inicjacji seksualnej.
Jak często powtarzać badanie?
W przypadku prawidłowych wyników poprzednich badań, często zaleca się powtarzanie cytologii:
- co 3 lata – w przypadku klasycznej cytologii,
- co 3 lata – w przypadku cytologii płynnej (LBC) wykonywanej bez równoległego testu HPV,
- co 5 lat – w przypadku cytologii LBC połączonej z testem na HPV (co-testing), jeżeli oba wyniki są prawidłowe.
Lekarz może zalecić częstsze wykonywanie badania (np. co rok) u pacjentek z grup zwiększonego ryzyka, np. z obniżoną odpornością, zakażonych HPV lub po leczeniu zmian na szyjce macicy.
Cytologia na NFZ – komu przysługuje?
W Polsce w ramach programów profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych bezpłatne badanie cytologiczne (najczęściej klasyczne) przysługuje kobietom w określonych przedziałach wiekowych, standardowo od 25. do 64. roku życia, zwykle raz na 3 lata. Kobiety obciążone dodatkowymi czynnikami ryzyka (np. leczone immunosupresyjnie) mogą mieć zalecane częstsze kontrole, np. co 12 miesięcy. Aktualne zasady programu warto każdorazowo sprawdzić u lekarza lub w placówce realizującej badanie.
Jak przygotować się do badania cytologicznego?
Aby wynik cytologii był wiarygodny i czytelny (diagnostyczny), kluczowe jest właściwe przygotowanie się do badania. Niewłaściwe przygotowanie, obecność krwi lub nasilonego stanu zapalnego może skutkować uzyskaniem rozmazu trudnego lub niemożliwego do interpretacji, co wiąże się z koniecznością powtórzenia badania.
Najlepszy moment cyklu na badanie
Na badanie cytologiczne zaleca się zgłosić w pierwszej fazie cyklu miesiączkowego, po ustaniu krwawienia. Optymalny czas to zwykle okres między 10. a 20. dniem cyklu (licząc od pierwszego dnia miesiączki). Badania nie wykonuje się w trakcie krwawienia miesiączkowego, ponieważ obecność krwi może istotnie utrudniać prawidłową ocenę mikroskopową nabłonka.
W przypadku kobiet po menopauzie, które nie miesiączkują, badanie można wykonać w dowolnym dniu. Czasem w przypadku zmian atroficznych (zanikowych) lekarz może zalecić specyficzne postępowanie przygotowawcze przed badaniem, aby poprawić jakość próbki.
Czego nie robić przed cytologią?
Aby próbka była jak najbardziej czytelna, na co najmniej 24–48 godzin przed badaniem zaleca się powstrzymanie się od:
- współżycia płciowego,
- stosowania tamponów,
- irygacji (płukania) pochwy,
- stosowania miejscowych leków dopochwowych (globulek, kremów), środków plemnikobójczych czy preparatów nawilżających, chyba że lekarz zalecił inaczej.
O ewentualnym aktywnym stanie zapalnym pochwy (objawiającym się np. upławami, swędzeniem, pieczeniem) należy poinformować lekarza przed pobraniem. Zazwyczaj zaleca się najpierw leczenie infekcji, a dopiero potem pobranie cytologii, gdyż nasilony stan zapalny (liczne leukocyty) może maskować komórki nabłonka i utrudniać interpretację wyniku.
Jak przebiega badanie cytologiczne?
Pobranie materiału do badania cytologicznego odbywa się na fotelu ginekologicznym i jest procedurą krótką, trwającą zazwyczaj kilka minut.
- Lekarz lub położna zakłada do pochwy wziernik ginekologiczny, aby uwidocznić tarczę części pochwowej szyjki macicy.
- Za pomocą specjalnej szczoteczki cytologicznej pobierany jest materiał jednocześnie z tarczy (powierzchni) oraz z kanału szyjki macicy – jest to delikatne „złuszczenie” komórek nabłonka.
- Następnie materiał jest przenoszony na szkiełko (metoda klasyczna) lub do pojemnika z płynem (metoda LBC).
- Po pobraniu materiału wziernik zostaje usunięty, a próbka trafia do laboratorium.
Badanie cytologiczne polega na mikroskopowej ocenie pobranych komórek nabłonka szyjki macicy.
Czy badanie cytologiczne jest bolesne?
Dla większości kobiet badanie cytologiczne jest bezbolesne lub wiąże się jedynie z niewielkim dyskomfortem. Możliwe jest odczuwanie lekkiego ucisku przy zakładaniu wziernika oraz uczucia „drapania” podczas pobierania wymazu szczoteczką. Po badaniu może wystąpić niewielkie plamienie, które zazwyczaj ustępuje samoistnie w krótkim czasie.
Interpretacja wyników cytologii
Na wynik cytologii czeka się zwykle od około jednego do trzech tygodni. Obecnie w Polsce standardem opisu wyników jest system Bethesda (TBS), który w dużej mierze zastąpił starszą, pięciostopniową skalę Papanicolaou.
System Papanicolaou (grupy)
Skala Papanicolaou, choć historyczna, bywa jeszcze potocznie używana. Dzieliła ona wyniki na 5 grup:
- Grupa I (PAP I): obraz prawidłowych komórek nabłonka.
- Grupa II (PAP II): komórki prawidłowe, ale obecny stan zapalny (częsty wynik).
- Grupa III (PAP III): wynik podejrzany – obecne komórki dysplastyczne (nieprawidłowe), ale bez cech złośliwości; wymaga dalszej diagnostyki.
- Grupa IV (PAP IV): obecne pojedyncze komórki atypowe, silne podejrzenie raka.
- Grupa V (PAP V): liczne komórki nowotworowe, obraz raka.
System Bethesda (TBS) – obowiązujący standard
System Bethesda jest bardziej szczegółowy. W opisie wyniku określa się m.in., czy pobrany materiał nadaje się do oceny (czy zawiera odpowiedni rodzaj komórek, np. z kanału szyjki macicy).
Główne kategorie wyników w systemie Bethesda to m.in.:
- NILM (Negative for Intraepithelial Lesion or Malignancy): najczęstszy, prawidłowy wynik. Oznacza brak zmian śródnabłonkowych i procesu złośliwego. W opisie mogą pojawić się dodatkowe informacje, np. o stanie zapalnym czy zmianach odczynowych.
- ASC (Atypical Squamous Cells): atypowe komórki nabłonka płaskiego:
- ASC-US: atypowe komórki o nieokreślonym znaczeniu. Najczęściej wynikają z nasilonego stanu zapalnego lub infekcji, w tym HPV; wymagają kontroli,
- ASC-H: atypowe komórki, wśród których nie można wykluczyć zmian dużego stopnia (HSIL); wymagają pilnej kolposkopii.
- LSIL (Low-grade Squamous Intraepithelial Lesion): zmiany śródnabłonkowe małego stopnia, często związane z zakażeniem HPV; wymagają obserwacji i dalszego postępowania zgodnie z zaleceniami lekarza.
- HSIL (High-grade Squamous Intraepithelial Lesion): zmiany śródnabłonkowe dużego stopnia – stan przednowotworowy, który nieleczony może przekształcić się w raka; wymaga dalszej diagnostyki i leczenia.
- AGC (Atypical Glandular Cells): nieprawidłowe komórki nabłonka gruczołowego; wynik wymagający dokładnej diagnostyki, ponieważ może wiązać się ze zmianami nie tylko w szyjce, ale także w trzonie macicy.
- Rozpoznanie raka płaskonabłonkowego lub gruczolakoraka: obecność komórek nowotworowych.
Co oznacza stan zapalny w cytologii?
Stwierdzenie stanu zapalnego (np. w wyniku NILM lub dawnej grupie II) jest częste. Oznacza obecność licznych komórek zapalnych (leukocytów) w rozmazie, co może być spowodowane infekcją bakteryjną, grzybiczą lub mieszaną. Taki wynik zwykle wymaga leczenia przeciwzapalnego zaleconego przez lekarza, a następnie powtórzenia cytologii po upływie określonego czasu, aby upewnić się, że stan zapalny nie maskował ewentualnych nieprawidłowości komórkowych. Stan zapalny dróg moczowych zazwyczaj nie wpływa bezpośrednio na wynik cytologii szyjki macicy, choć obie dolegliwości mogą czasem współwystępować. O zapaleniu dróg moczowych można przeczytać w osobnym artykule.
Ile się czeka na wynik cytologii?
Czas oczekiwania na wynik zależy od placówki i rodzaju badania. Wyniki cytologii klasycznej są zazwyczaj dostępne po około 2–3 tygodniach. Wyniki cytologii płynnej (LBC), zwłaszcza jeśli połączone są z testem HPV, mogą wymagać nieco dłuższego oczekiwania.
Cytologia w sytuacjach szczególnych
Cytologia w ciąży
Badanie cytologiczne jest uważane za bezpieczną i zalecaną procedurę u kobiet w ciąży. Zgodnie ze standardami opieki okołoporodowej, cytologia powinna być pobrana na wczesnym etapie ciąży, zazwyczaj podczas pierwszej wizyty ginekologicznej (optymalnie w pierwszym trymestrze).
Celem badania jest wykluczenie ewentualnych nieprawidłowości komórkowych, które mogłyby wymagać dalszej diagnostyki lub obserwacji w trakcie ciąży. Pobranie materiału jest powierzchowne i wykonywane delikatnie, przy użyciu odpowiedniej szczoteczki. Nie wiąże się to zazwyczaj ze zwiększonym ryzykiem dla przebiegu niepowikłanej ciąży ani dla płodu.
Po badaniu może wystąpić niewielkie, przejściowe plamienie, które jest zjawiskiem częstym, jednak o jego wystąpieniu zawsze warto poinformować lekarza prowadzącego ciążę. W przypadku nieprawidłowego wyniku cytologii w ciąży, dalsze postępowanie jest ustalane indywidualnie – najczęściej polega na wykonaniu kolposkopii w celu weryfikacji zmian, natomiast ewentualne leczenie (jeśli jest konieczne) jest zazwyczaj odraczane do czasu po porodzie.
Cytologia u dziewicy
U kobiet, które nie rozpoczęły współżycia (dziewic), ryzyko raka szyjki macicy jest bardzo niskie, ponieważ główną drogą transmisji wirusa HPV jest kontakt seksualny. Technicznie wykonanie badania jest jednak możliwe. Używa się wtedy mniejszego wziernika (tzw. wziernika dziewiczego), a pobranie materiału wymaga szczególnej delikatności. Decyzję o konieczności badania podejmuje lekarz po analizie sytuacji klinicznej.
Cytologia po menopauzie
Kobiety po menopauzie również powinny kontynuować regularne badania cytologiczne – co najmniej do około 65. roku życia (lub dłużej, jeśli wcześniej występowały nieprawidłowe wyniki). Po menopauzie, z powodu zmian hormonalnych, w opisie badania często pojawia się określenie „zmiany atroficzne”, co jest zwykle zjawiskiem fizjologicznym i nie oznacza samo w sobie choroby.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy cytologia wykrywa HPV?
Standardowa cytologia (zarówno klasyczna, jak i płynna) nie jest testem, który bezpośrednio wykrywa materiał genetyczny wirusa HPV. Cytologia ocenia morfologię (budowę) komórek. Może ona jednak wykazać zmiany komórkowe, które silnie sugerują zakażenie HPV (np. obecność koilocytów). Jedynie dedykowany test molekularny (genotypowanie HPV), który często można wykonać z próbki pobranej na cytologię płynną (LBC), jednoznacznie potwierdza obecność i typ wirusa.
Czy cytologia wykrywa raka jajnika lub endometrium?
Nie. Cytologia ginekologiczna jest badaniem przesiewowym ukierunkowanym na szyjkę macicy, a nie na jajniki czy trzon macicy. Do diagnostyki tych narządów służy przede wszystkim badanie USG przezpochwowe, a w razie potrzeby inne badania obrazowe lub laboratoryjne.
Co oznacza wynik ASC-US?
ASC-US (Atypical Squamous Cells of Undetermined Significance) to atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu. Jest to jeden z najczęstszych nieprawidłowych wyników cytologii. Oznacza, że komórki nie wyglądają w pełni prawidłowo, ale zmiany są na tyle niewielkie, że nie można ich zakwalifikować jako LSIL. Najczęstszą przyczyną ASC-US jest nasilony stan zapalny lub zakażenie HPV. Taki wynik wymaga kontroli i dalszego postępowania zgodnie z zaleceniami lekarza (np. powtórzenia cytologii po leczeniu przeciwzapalnym lub wykonania testu na HPV).
Co oznacza wynik NILM?
NILM (Negative for Intraepithelial Lesion or Malignancy) to wynik prawidłowy. Oznacza, że w pobranej próbce nie stwierdzono obecności komórek przednowotworowych ani nowotworowych. W opisie wyniku NILM może pojawić się dodatkowa informacja o stanie zapalnym lub zmianach odczynowych. W razie wątpliwości co do dalszego postępowania warto omówić wynik z lekarzem.
Czy można wykonać cytologię podczas okresu?
Nie zaleca się wykonywania cytologii podczas krwawienia miesiączkowego. Obecność krwi w próbce – zwłaszcza w metodzie klasycznej – może utrudnić lub uniemożliwić ocenę mikroskopową komórek nabłonka, co skutkuje wynikiem niediagnostycznym (niemożliwym do oceny) i koniecznością powtórzenia badania.
Czy badanie cytologiczne boli?
Badanie cytologiczne jest na ogół uważane za bezbolesne. Pacjentka może odczuwać dyskomfort związany z założeniem wziernika lub lekkie „drapanie” podczas pobierania wymazu szczoteczką. Po badaniu może wystąpić niewielkie plamienie, co jest zwykle zjawiskiem przejściowym.
Co ile lat należy wykonywać cytologię na NFZ?
W ramach programów profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych cytologia jest standardowo dostępna dla kobiet w wieku od 25 do 64 lat, zwykle raz na 3 lata przy prawidłowych dotychczasowych wynikach. U pacjentek z dodatkowymi czynnikami ryzyka lekarz może zalecić częstsze badania, np. co 12 miesięcy. Aktualne zasady warto każdorazowo zweryfikować w swojej przychodni lub u lekarza.
Przeczytaj również
Informacja: Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi porady lekarskiej ani reklamy produktów leczniczych czy suplementów diety. Decyzje dotyczące leczenia i suplementacji podejmuj po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w ciąży, u dzieci, u seniorów oraz przy chorobach przewlekłych i stosowanych lekach.
