Ochrona przed komarami i kleszczami polega na łączeniu barier mechanicznych, ograniczaniu miejsc rozmnażania komarów oraz prawidłowym stosowaniu repelentów zawierających między innymi DEET, ikarydynę, IR3535 lub PMD. Po znalezieniu kleszcza przyczepionego do skóry należy usunąć go możliwie szybko za pomocą pęsety albo przeznaczonego do tego narzędzia, a następnie obserwować miejsce wkłucia pod kątem powiększającego się rumienia i objawów ogólnych.
Komary są owadami, natomiast kleszcze należą do pajęczaków. Ukłucia komarów wywołują najczęściej miejscową reakcję zapalną skóry, świąd i obrzęk. Kleszcze mogą przenosić drobnoustroje odpowiedzialne za choroby odkleszczowe, w tym boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu.
Ryzyko kontaktu z kleszczami występuje przede wszystkim w lasach, parkach, ogrodach, na łąkach oraz terenach porośniętych wysoką trawą i krzewami. Kleszcze nie latają i nie skaczą z drzew. Zwykle oczekują na żywiciela na niskiej roślinności, a następnie przemieszczają się na jego odzież lub skórę.
Skuteczność ochrony zależy od zastosowanej substancji czynnej, jej stężenia, warunków otoczenia, gatunku stawonoga oraz prawidłowego sposobu aplikacji. Informacja o czasie działania powinna zawsze pochodzić z etykiety konkretnego produktu.
Ochrona przed ukłuciami komarów i wkłuciem kleszcza
Podstawowym elementem profilaktyki jest ograniczenie powierzchni odsłoniętej skóry. Podczas pobytu w lesie, na łące lub w wysokiej trawie warto wybierać odzież z długimi rękawami i nogawkami, pełne obuwie oraz skarpety zakrywające okolice kostek. Jasne ubranie ułatwia zauważenie przemieszczającego się kleszcza.
Po powrocie z terenu zielonego należy dokładnie obejrzeć całe ciało. Szczególnej kontroli wymagają pachy, pachwiny, zgięcia kolan i łokci, okolice pępka, pasa, szyi, uszu oraz skóra głowy. U dzieci kleszcze mogą znajdować się również wzdłuż linii włosów.
W ochronie przed komarami znaczenie mają także moskitiery, siatki w oknach, ograniczanie dostępu owadów do pomieszczeń oraz usuwanie zbiorników ze stojącą wodą, w których mogą rozwijać się larwy komarów.
Substancje stosowane w repelentach
Repelent jest produktem przeznaczonym do odstraszania określonych stawonogów. Przed zastosowaniem należy sprawdzić, czy produkt jest przeznaczony do ochrony przed komarami, kleszczami lub oboma rodzajami stawonogów. Konieczne jest również przestrzeganie ograniczeń wiekowych, częstotliwości aplikacji oraz sposobu nakładania podanych na etykiecie.
| Substancja czynna | Charakterystyka | Najważniejsze zasady bezpieczeństwa |
|---|
| DEET |
Substancja stosowana w produktach odstraszających komary, kleszcze i inne stawonogi. Czas ochrony zależy między innymi od stężenia oraz warunków stosowania. |
Należy stosować zgodnie z etykietą. Substancja może oddziaływać na niektóre tworzywa sztuczne, powierzchnie lakierowane i materiały syntetyczne. |
| Ikarydyna |
Substancja odstraszająca komary i kleszcze, występująca również pod nazwą pikarydyna. |
Możliwość zastosowania u dziecka zależy od informacji zawartych na etykiecie konkretnego produktu. |
| IR3535 |
Substancja wykorzystywana w produktach odstraszających między innymi komary i kleszcze. |
Zakres stosowania, ograniczenia wiekowe i częstotliwość aplikacji mogą różnić się między produktami. |
| PMD |
Para-mentano-3,8-diol może być składnikiem niektórych repelentów pochodzenia roślinnego. |
Gotowego repelentu zawierającego PMD nie należy utożsamiać z samodzielnie przygotowaną mieszaniną olejku eterycznego. Konieczne jest przestrzeganie ograniczeń wiekowych z etykiety. |
Formy repelentów i sposób ich aplikacji
Repelenty mogą występować w postaci sprayu, aerozolu, płynu z atomizerem, mleczka, żelu, kremu lub roll-onu. Postać produktu wpływa przede wszystkim na wygodę oraz precyzję aplikacji. O ochronie decydują natomiast substancja czynna, jej stężenie, równomierne pokrycie odsłoniętej skóry i stosowanie zgodne z etykietą.
| Forma repelentu | Cechy użytkowe | Zasady stosowania |
|---|
| Spray lub aerozol |
Ułatwia szybkie pokrycie większej powierzchni skóry. Podczas rozpylania część produktu może przedostawać się do powietrza. |
Nie należy rozpylać bezpośrednio na twarz ani stosować w pobliżu oczu, ust i dróg oddechowych. |
| Płyn z pompką |
Daje bardziej skupiony strumień niż aerozol i może ograniczać rozpraszanie preparatu w powietrzu. |
Na twarz produkt należy nanosić najpierw na dłonie osoby dorosłej, a następnie ostrożnie rozprowadzić. |
| Żel, krem lub mleczko |
Pozwala kontrolować ilość produktu i dokładnie rozprowadzić go na określonym obszarze skóry. |
Preparat należy nakładać cienką i równomierną warstwą wyłącznie na miejsca wskazane na etykiecie. |
| Roll-on |
Umożliwia punktową i precyzyjną aplikację bez rozpylania produktu. |
Konieczne jest równomierne pokrycie całej odsłoniętej powierzchni skóry, a nie jedynie wykonanie kilku ruchów aplikatorem. |
| Opaski i naklejki zapachowe |
Uwalniają lotne substancje w ograniczonym obszarze wokół produktu. |
Nie zapewniają równomiernej ochrony całej odsłoniętej skóry i nie powinny zastępować repelentu stosowanego zgodnie z etykietą. |
Aplikacja repelentu na twarz
Repelentu w sprayu lub aerozolu nie należy rozpylać bezpośrednio na twarz. Niewielką ilość preparatu trzeba najpierw nanieść na dłonie osoby dorosłej, a następnie rozprowadzić na skórze, omijając oczy, usta, nozdrza, błony śluzowe oraz skórę uszkodzoną lub podrażnioną.
Stosowanie repelentów u dzieci
O możliwości zastosowania repelentu u dziecka decydują informacje na etykiecie konkretnego produktu, w tym minimalny wiek, dopuszczalna liczba aplikacji i miejsca stosowania. Preparat powinien nakładać dorosły. Nie należy aplikować go na dłonie dziecka ani w miejsca, które dziecko może łatwo polizać lub potrzeć.
Aplikacja repelentu na ubranie
Repelent można nanosić na odzież wyłącznie wtedy, gdy taki sposób użycia został wskazany na etykiecie. Niektóre substancje mogą oddziaływać na tworzywa sztuczne, elementy syntetyczne, okulary, zegarki, powierzchnie lakierowane lub inne materiały.
Bezpieczne stosowanie repelentów
Repelent należy nakładać wyłącznie na powierzchnie wskazane przez producenta. Nie powinno się aplikować go na rany, podrażnioną skórę, błony śluzowe ani bezpośrednio w okolice oczu i ust.
Nie należy nakładać produktu pod ubranie, jeżeli etykieta nie przewiduje takiego zastosowania. Preparatu nie powinno się również używać częściej, niż wskazano w instrukcji, nawet jeżeli ochrona wydaje się niewystarczająca.
Po powrocie do pomieszczenia skórę pokrytą repelentem należy umyć wodą i środkiem myjącym. Ubranie, na które nanoszono produkt, powinno zostać wyprane zgodnie z zaleceniami producenta.
Jeżeli stosowany jest także kosmetyk z filtrem przeciwsłonecznym, należy przestrzegać instrukcji obu produktów. Częstotliwość ponownej aplikacji filtra nie oznacza, że repelent należy nakładać równie często.
Domowe metody ograniczania liczby komarów
Najbardziej praktyczne domowe sposoby ochrony przed komarami polegają na ograniczaniu miejsc ich rozmnażania oraz utrudnianiu owadom dostępu do pomieszczeń. Metody te mogą zmniejszyć liczbę komarów w najbliższym otoczeniu, ale nie zastępują repelentów i odzieży ochronnej podczas przebywania na zewnątrz.
Usuwanie stojącej wody
Larwy komarów rozwijają się w wodzie, dlatego należy regularnie kontrolować miejsca, w których może się ona gromadzić. Dotyczy to między innymi podstawek pod doniczkami, wiader, konewek, zatkanych rynien, plandek, zabawek ogrodowych, pojemników na odpady oraz niewielkich zagłębień terenu.
Pojemniki, które nie są używane, należy opróżniać, odwracać lub przechowywać pod zadaszeniem. Zbiorniki na deszczówkę powinny być szczelnie przykryte albo zabezpieczone drobną siatką. Wodę w miskach dla zwierząt i poidłach należy regularnie wymieniać, a naczynia czyścić.
Moskitiery i bariery mechaniczne
Moskitiery montowane w oknach i drzwiach ograniczają przedostawanie się komarów do pomieszczeń. Siatki powinny być szczelne, prawidłowo zamocowane i pozbawione otworów. W miejscach o dużej aktywności owadów można stosować również moskitiery nad łóżkiem lub wózkiem dziecięcym, zapewniając jednocześnie odpowiednią wentylację.
Ruch powietrza
Wentylator może utrudniać komarom stabilny lot oraz lokalizowanie człowieka na podstawie ciepła, zapachu skóry i wydychanego dwutlenku węgla. Jest to metoda wspomagająca, przydatna przede wszystkim na tarasie, balkonie albo w dobrze wentylowanym pomieszczeniu.
Rośliny i substancje zapachowe
Niektóre rośliny aromatyczne i olejki eteryczne mogą czasowo wpływać na zachowanie komarów, jednak ich działanie jest ograniczone do niewielkiego obszaru i zależy od stężenia lotnych związków. Samo ustawienie lawendy, mięty, pelargonii lub innych roślin na parapecie nie zapewnia przewidywalnej ochrony przed ukłuciami.
Metody o niepotwierdzonej skuteczności
Cebula, czosnek, liście pomidorów, skórka cytryny, świece zapachowe i pojedyncze rośliny doniczkowe są często wymieniane jako domowe sposoby na komary. Brakuje jednak wystarczających podstaw, aby traktować je jako samodzielną ochronę przed ukłuciami.
W pomieszczeniach nie należy stosować terpentyny, rozpuszczalników ani innych substancji chemicznych, które nie są przeznaczone do ochrony przed owadami. Ich opary mogą działać drażniąco i stwarzać zagrożenie dla zdrowia.
Olejki eteryczne a ochrona przed komarami
Niektóre olejki eteryczne, między innymi cytronelowy, lawendowy, miętowy, eukaliptusowy i goździkowy, mogą czasowo ograniczać zbliżanie się części owadów. Ich działanie jest jednak zwykle krótsze i mniej przewidywalne niż działanie produktów biobójczych zawierających określoną substancję czynną.
Naturalne pochodzenie nie oznacza braku ryzyka. Olejki eteryczne mogą powodować podrażnienie skóry, kontaktowe zapalenie skóry, reakcję alergiczną lub nadwrażliwość na promieniowanie słoneczne. Niektóre olejki mogą być nieodpowiednie dla niemowląt, małych dzieci, kobiet w ciąży, osób z astmą, padaczką albo chorobami alergicznymi.
Olejków eterycznych nie należy nakładać na skórę w postaci nierozcieńczonej ani mieszać wyłącznie z wodą. Olejki nie rozpuszczają się równomiernie w wodzie, co może prowadzić do miejscowego kontaktu skóry ze skoncentrowaną substancją.
Domowe mieszaniny olejków nie powinny zastępować produktów o ustalonym składzie i oznaczonym czasie działania podczas pobytu na obszarach o zwiększonym ryzyku chorób przenoszonych przez komary lub kleszcze.
Ryc. 1. Kleszcz przyczepiony do skóry. Pasożyta należy uchwycić możliwie blisko powierzchni skóry i usunąć płynnym ruchem ku górze.
Prawidłowe usuwanie kleszcza
Kleszcza należy usunąć możliwie szybko. Do zabiegu można wykorzystać pęsetę o cienkich końcach lub narzędzie przeznaczone do usuwania kleszczy. Najważniejsze jest uchwycenie pasożyta możliwie blisko skóry, bez ściskania jego odwłoka.
- Umyj ręce i przygotuj pęsetę albo przeznaczone do tego narzędzie.
- Uchwyć kleszcza możliwie blisko powierzchni skóry.
- Pociągnij go spokojnym, zdecydowanym ruchem ku górze, zgodnie z osią wkłucia.
- Nie ściskaj, nie zgniataj i nie wykonuj gwałtownych ruchów na boki.
- Po usunięciu umyj i zdezynfekuj miejsce wkłucia oraz umyj ręce.
- Zanotuj datę usunięcia kleszcza i obserwuj skórę oraz samopoczucie przez kolejne tygodnie.
Nie należy smarować przyczepionego kleszcza tłuszczem, alkoholem, olejem, kremem ani inną substancją. Nie powinno się go także przypalać, wyciskać lub nakłuwać. Takie postępowanie utrudnia bezpieczne usunięcie pasożyta.
Postępowanie po pozostaniu fragmentu aparatu gębowego
Jeżeli po usunięciu kleszcza w skórze pozostanie drobny fragment aparatu gębowego, nie należy intensywnie rozcinać ani rozdrapywać skóry. Miejsce trzeba oczyścić i obserwować. W przypadku nasilonego bólu, obrzęku, ropnej wydzieliny lub innych oznak zakażenia należy skonsultować się z lekarzem.
Obserwacja skóry po wkłuciu kleszcza
Bezpośrednio po usunięciu kleszcza może pojawić się niewielkie zaczerwienienie związane z miejscową reakcją skóry. Taka zmiana zwykle występuje szybko, pozostaje ograniczona i stopniowo zanika.
Rumień wędrujący jest zmianą skórną związaną z wczesną boreliozą. Najczęściej stopniowo powiększa się w ciągu kolejnych dni. Może mieć kształt owalny lub okrągły, ale nie zawsze przypomina tarczę strzelniczą i nie zawsze ma przejaśnienie w środku.
| Cecha | Miejscowa reakcja po wkłuciu | Zmiana podejrzana o rumień wędrujący |
|---|
| Czas pojawienia się |
Najczęściej bezpośrednio lub krótko po wkłuciu. |
Najczęściej po kilku dniach, ale możliwy jest inny odstęp czasowy. |
| Wielkość |
Zwykle niewielka i ograniczona. |
Stopniowo się powiększa, często przekraczając 5 cm. |
| Przebieg |
Stopniowo blednie i zanika. |
Rozszerza się obwodowo w ciągu kolejnych dni. |
| Dalsze postępowanie |
Obserwacja, jeżeli zmiana się nie powiększa i nie występują inne objawy. |
Konsultacja lekarska w celu rozpoznania i ustalenia postępowania. |
Zmiana przekraczająca 5 cm może odpowiadać rumieniowi wędrującemu, ale rozpoznanie powinien ustalić lekarz na podstawie wyglądu zmiany, jej dynamiki i wywiadu. Nie każda czerwona plama po kleszczu oznacza boreliozę.
Konsultacji wymagają również gorączka, ból głowy, bóle mięśni i stawów, wyraźne osłabienie, zaburzenia czucia, asymetria twarzy, kołatanie serca albo inne nowe objawy występujące po wkłuciu kleszcza. Nie należy rozpoczynać antybiotykoterapii samodzielnie.
Profilaktyka chorób przenoszonych przez kleszcze
Szybkie usunięcie kleszcza jest ważnym elementem ograniczania ryzyka zakażenia krętkami wywołującymi boreliozę. Nie pozwala jednak całkowicie wykluczyć zakażenia, dlatego po ekspozycji konieczna jest obserwacja skóry i samopoczucia.
Przeciwko boreliozie nie jest dostępne powszechnie stosowane szczepienie dla ludzi. Dostępne jest natomiast szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Szczepienie nie chroni przed boreliozą ani przed samym wkłuciem kleszcza, dlatego nie zastępuje odzieży ochronnej, repelentów i kontroli skóry po powrocie z terenu zielonego.
FAQ
Czy kleszcze latają lub skaczą z drzew?
Nie. Kleszcze nie latają i nie skaczą. Najczęściej przebywają w trawie, ściółce, niskich krzewach i innej roślinności, z której przechodzą na odzież albo skórę żywiciela.
Jak szybko należy usunąć kleszcza?
Kleszcza należy usunąć możliwie szybko po jego zauważeniu. Trzeba uchwycić go blisko skóry i pociągnąć ku górze bez ściskania odwłoka.
Czy każdy rumień po kleszczu oznacza boreliozę?
Nie. Niewielkie zaczerwienienie może być miejscową reakcją skóry. Podejrzenie rumienia wędrującego budzi przede wszystkim zmiana, która pojawia się po pewnym czasie i stopniowo powiększa swoją średnicę.
Czy lepszy jest repelent w sprayu, płynie czy roll-onie?
Forma produktu wpływa głównie na wygodę i precyzję aplikacji. O ochronie decydują substancja czynna, jej stężenie, równomierne pokrycie skóry i stosowanie zgodne z etykietą.
Czy opaski na komary chronią przed ukłuciami?
Opaski mogą uwalniać substancje zapachowe w swoim najbliższym otoczeniu, ale nie zapewniają równomiernej ochrony całej odsłoniętej skóry. Nie powinny zastępować repelentu nanoszonego zgodnie z etykietą.
Czy olejki eteryczne zapewniają taką samą ochronę jak repelenty?
Nie można uznać ich za równoważne. Działanie samodzielnie stosowanych olejków jest zwykle krótsze i mniej przewidywalne, a olejki mogą powodować podrażnienie lub reakcję alergiczną.
Co ogranicza liczbę komarów w domu i ogrodzie?
Znaczenie ma regularne usuwanie stojącej wody, czyszczenie rynien, zakrywanie zbiorników na deszczówkę, stosowanie moskitier oraz ograniczanie dostępu komarów do pomieszczeń.
Przeczytaj również
Źródła wiedzy medycznej
Treść opracowano na podstawie informacji publikowanych przez Główny Inspektorat Sanitarny, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH, Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób, Światową Organizację Zdrowia oraz instytucje zdrowia publicznego zajmujące się profilaktyką chorób przenoszonych przez stawonogi.
Informacja: Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi porady lekarskiej ani reklamy produktów leczniczych czy suplementów diety. Decyzje dotyczące leczenia i suplementacji podejmuj po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w ciąży, u dzieci, u seniorów oraz przy chorobach przewlekłych i stosowanych lekach.
