Chrapanie można ograniczyć, a w części przypadków całkowicie wyeliminować, jeżeli uda się rozpoznać i usunąć jego przyczynę. Leczenie może obejmować zmianę pozycji snu, redukcję masy ciała, leczenie niedrożności nosa, zastosowanie aparatu wysuwającego żuchwę, terapię CPAP lub zabieg laryngologiczny. Nie istnieje jednak jedna metoda skuteczna dla wszystkich, ponieważ chrapanie może wynikać z różnych zaburzeń w obrębie nosa, gardła, języka, podniebienia albo oddychania podczas snu.
Chrapanie jest dźwiękiem powstającym wskutek drgań tkanek miękkich górnych dróg oddechowych podczas przepływu powietrza. Sporadycznie może pojawiać się podczas infekcji, po spożyciu alkoholu lub po spaniu na plecach. Chrapanie nawykowe, szczególnie głośne i połączone z przerwami w oddychaniu, dławieniem się lub nadmierną sennością w ciągu dnia, może wskazywać na obturacyjny bezdech senny.
Najważniejszym etapem postępowania jest odróżnienie chrapania prostego od zaburzeń oddychania podczas snu. Preparaty nawilżające, plastry na nos lub zmiana poduszki nie zastępują diagnostyki, jeśli podczas snu występują bezdechy, gwałtowne nabieranie powietrza, niespokojny sen, poranne bóle głowy albo znaczna senność w ciągu dnia.
Chrapanie i mechanizm jego powstawania
Podczas snu zmniejsza się napięcie mięśni języka, podniebienia miękkiego i ścian gardła. Jeżeli przestrzeń, przez którą przepływa powietrze, jest zwężona, przepływ staje się turbulentny i wprawia tkanki w drgania. Powstający dźwięk może pochodzić z różnych poziomów górnych dróg oddechowych: nosa, nosogardła, podniebienia miękkiego, nasady języka albo bocznych ścian gardła.
Natężenie chrapania może zmieniać się zależnie od pozycji ciała, etapu snu, drożności nosa, spożycia alkoholu, zmęczenia oraz stosowanych leków. Sam dźwięk nie pozwala ustalić, gdzie znajduje się zwężenie ani czy towarzyszą mu epizody bezdechu.
Chrapanie proste i obturacyjny bezdech senny
Chrapanie proste oznacza drgania tkanek górnych dróg oddechowych bez potwierdzonych, powtarzających się epizodów zatrzymania lub istotnego spłycenia oddechu. Może być uciążliwe dla osoby śpiącej obok i pogarszać jakość snu, ale nie jest tym samym co obturacyjny bezdech senny.
Obturacyjny bezdech senny, określany skrótem OBS lub OSA, polega na powtarzającym się zwężaniu albo zamykaniu górnych dróg oddechowych podczas snu. Prowadzi to do ograniczenia przepływu powietrza, spadków utlenowania krwi i krótkich wybudzeń przywracających oddychanie. Epizody mogą powtarzać się wielokrotnie w ciągu godziny.
| Rodzaj problemu | Najbardziej typowy obraz | Zalecane postępowanie |
|---|
| Chrapanie sporadyczne |
Pojawia się np. podczas infekcji, po alkoholu, przy dużym zmęczeniu lub spaniu na plecach. |
Usunięcie czynnika wyzwalającego i obserwacja. |
| Chrapanie proste |
Regularne chrapanie bez potwierdzonych bezdechów i bez wyraźnych objawów niedotlenienia. |
Ocena przyczyny, zmiana stylu życia, terapia pozycyjna, leczenie nosa lub aparat wewnątrzustny. |
| Podejrzenie bezdechu sennego |
Głośne chrapanie z przerwami w oddychaniu, dławieniem, sennością dzienną lub porannymi bólami głowy. |
Diagnostyka zaburzeń oddychania podczas snu i leczenie zależne od wyniku badania. |
Najczęstsze przyczyny chrapania
Nadmierna masa ciała
Nadwaga i otyłość zwiększają ryzyko chrapania oraz obturacyjnego bezdechu sennego. Tkanka tłuszczowa zgromadzona w obrębie szyi i gardła może zmniejszać światło górnych dróg oddechowych. Redukcja masy ciała może ograniczyć nasilenie chrapania, ale nie zawsze usuwa problem całkowicie, zwłaszcza gdy współistnieją nieprawidłowości anatomiczne.
Pozycja podczas snu
U części osób chrapanie nasila się podczas leżenia na plecach. W tej pozycji język i tkanki miękkie łatwiej przemieszczają się ku tylnej ścianie gardła. Jeżeli problem występuje głównie w pozycji na wznak, pomocna może być terapia pozycyjna ucząca spania na boku.
Niedrożność nosa, alergia i choroby zatok
Chrapaniu mogą sprzyjać alergiczny nieżyt nosa, infekcja, obrzęk błony śluzowej, polipy nosa, przerost małżowin nosowych albo skrzywienie przegrody. Niedrożność nosa zwiększa opór przepływu powietrza i skłania do oddychania przez usta.
Leczenie alergii, zapalenia zatok lub innych przyczyn niedrożności może ograniczyć chrapanie, jeśli problem rzeczywiście pochodzi z nosa. Więcej informacji znajduje się w artykułach Alergia – objawy, przyczyny i leczenie oraz Zapalenie zatok – objawy, przyczyny i postępowanie.
Alkohol, palenie i leki uspokajające
Alkohol zmniejsza napięcie mięśni górnych dróg oddechowych i może nasilać chrapanie oraz bezdechy. Dym tytoniowy drażni błony śluzowe i może zwiększać obrzęk tkanek. Niektóre leki nasenne, uspokajające, opioidy i środki zwiotczające mięśnie również mogą pogarszać oddychanie podczas snu.
Nie należy samodzielnie odstawiać leków przepisanych przez lekarza. Jeśli chrapanie pojawiło się lub nasiliło po rozpoczęciu terapii, warto omówić to z lekarzem albo farmaceutą. Informacje o bezpieczeństwie leków nasennych znajdują się w artykule Czy leki nasenne uzależniają?.
Budowa żuchwy, języka, podniebienia i migdałków
Do zwężenia dróg oddechowych mogą przyczyniać się cofnięta lub mała żuchwa, duży język, wydłużone albo wiotkie podniebienie miękkie, przerost języczka, powiększone migdałki oraz inne cechy budowy twarzoczaszki. Znaczenie tych nieprawidłowości ocenia się podczas badania laryngologicznego, stomatologicznego lub badania snu.
Wiek i zmiany hormonalne
Częstość chrapania zwiększa się z wiekiem, ponieważ zmniejsza się napięcie mięśni górnych dróg oddechowych, a częściej współistnieją nadwaga i choroby przewlekłe. U kobiet ryzyko chrapania i bezdechu może rosnąć po menopauzie, co wiąże się m.in. ze zmianami hormonalnymi i zmianami rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.
Infekcja i przemęczenie
Przeziębienie, infekcja zatok, obrzęk śluzówki lub znaczne przemęczenie mogą przejściowo nasilać chrapanie. Jeśli dźwięk ustępuje po odzyskaniu drożności nosa i zakończeniu infekcji, zwykle nie wymaga rozbudowanej diagnostyki. Utrzymywanie się problemu po ustąpieniu infekcji przemawia za oceną innych przyczyn.
Jak powstaje chrapanie? Mechanizm zwężenia dróg oddechowych podczas snu oraz główne czynniki ryzyka.
Objawy wskazujące na obturacyjny bezdech senny
Głośne chrapanie samo w sobie nie potwierdza bezdechu sennego. Podejrzenie zwiększa się, gdy występują charakterystyczne objawy nocne i dzienne.
Objawy nocne
- obserwowane przerwy w oddychaniu,
- gwałtowne nabieranie powietrza, dławienie się lub duszenie podczas snu,
- niespokojny i przerywany sen,
- częste wybudzenia,
- nadmierna potliwość nocna,
- częste oddawanie moczu w nocy,
- oddychanie przez usta i suchość jamy ustnej po przebudzeniu.
Objawy dzienne
- nadmierna senność,
- zasypianie podczas czytania, oglądania telewizji lub jazdy jako pasażer,
- poranne bóle głowy,
- trudności z koncentracją i pamięcią,
- drażliwość i obniżony nastrój,
- uczucie niewyspania mimo odpowiednio długiego snu,
- spadek libido.
Osoba, która zasypia podczas prowadzenia pojazdu lub wykonywania pracy wymagającej stałej uwagi, nie powinna prowadzić samochodu ani obsługiwać maszyn do czasu konsultacji i opanowania nadmiernej senności.
Diagnostyka chrapania
Wywiad i obserwacja osoby śpiącej obok
Podczas konsultacji lekarz zapyta o częstotliwość i głośność chrapania, pozycję snu, przerwy w oddychaniu, dławienie, wybudzenia, senność dzienną, poranne bóle głowy, masę ciała, choroby przewlekłe, przyjmowane leki, alkohol i palenie.
Informacje przekazane przez osobę śpiącą obok bywają szczególnie ważne, ponieważ pacjent może nie pamiętać nocnych epizodów. Krótkie nagranie dźwięku lub obrazu może pomóc opisać problem, ale nie zastępuje badania snu.
Badanie laryngologiczne
Otolaryngolog ocenia drożność nosa, przegrodę nosową, małżowiny, gardło, migdałki, podniebienie, języczek i nasadę języka. W razie potrzeby może wykonać badanie endoskopowe nosa i gardła. Celem jest ustalenie, czy istnieje uchwytna anatomiczna przyczyna zwężenia dróg oddechowych.
Poligrafia i polisomnografia
Przy podejrzeniu obturacyjnego bezdechu sennego wykonuje się badanie oddychania podczas snu. Poligrafia oddechowa rejestruje m.in. przepływ powietrza, ruchy oddechowe, tętno i utlenowanie krwi. Polisomnografia jest badaniem szerszym i dodatkowo ocenia m.in. fazy snu, aktywność mózgu, ruchy gałek ocznych oraz napięcie mięśni.
Rodzaj badania dobiera lekarz na podstawie objawów, chorób współistniejących i prawdopodobieństwa bezdechu. Samo nagranie chrapania za pomocą aplikacji nie pozwala rozpoznać ani wykluczyć OBS.
Leczenie chrapania zależne od przyczyny
Nie istnieje jeden lek ani zabieg odpowiedni dla każdej osoby chrapiącej. Leczenie powinno wynikać z miejsca zwężenia dróg oddechowych, obecności bezdechu, masy ciała, pozycji snu, tolerancji poszczególnych terapii oraz chorób współistniejących.
Redukcja masy ciała i zmiana stylu życia
U osób z nadwagą lub otyłością zmniejszenie masy ciała może ograniczyć chrapanie i nasilenie bezdechu sennego. Dodatkowo zaleca się unikanie alkoholu przed snem, zaprzestanie palenia i utrzymywanie regularnego rytmu snu.
Niedobór snu może nasilać rozluźnienie tkanek gardła i zwiększać chrapanie. Informacje o higienie snu znajdują się w artykule Problemy ze snem – jak poprawić jakość snu?.
Terapia pozycyjna
Jeżeli chrapanie występuje głównie podczas spania na plecach, można zastosować terapię pozycyjną. Jej celem jest utrzymywanie pozycji bocznej za pomocą odpowiedniego urządzenia, elementu odzieży lub systemu sygnalizującego zmianę pozycji.
Terapia pozycyjna nie jest wystarczająca u każdego pacjenta z bezdechem. Jej skuteczność najlepiej oceniać na podstawie badania snu, które pokazuje, czy liczba epizodów oddechowych rzeczywiście zależy od pozycji ciała.
Leczenie niedrożności nosa
W alergicznym nieżycie nosa, infekcji lub przewlekłym zapaleniu zatok leczenie powinno być ukierunkowane na przyczynę. Płukanie nosa roztworem soli może wspierać oczyszczanie śluzówki. Leki donosowe powinny być stosowane zgodnie ze wskazaniami i zaleceniami lekarza lub farmaceuty.
Donosowych leków obkurczających naczynia nie należy stosować przewlekle, ponieważ mogą wywołać polekowy nieżyt nosa. Rozszerzacze i paski na nos mogą poprawić przepływ powietrza przy zwężeniu w obrębie nosa, ale nie leczą chrapania powstającego w gardle ani obturacyjnego bezdechu sennego.
Aparaty wysuwające żuchwę
Aparat wysuwający żuchwę, określany jako mandibular advancement device, jest zakładanym na noc urządzeniem wewnątrzustnym. Utrzymuje żuchwę w nieco bardziej przednim położeniu, co może zwiększać przestrzeń za językiem i ograniczać zapadanie się gardła.
Aparaty są stosowane w wybranych przypadkach chrapania prostego oraz łagodnego lub umiarkowanego bezdechu sennego, szczególnie gdy pacjent nie toleruje CPAP albo lekarz uzna aparat za właściwą metodę. Najlepiej, aby urządzenie było indywidualnie dopasowane przez stomatologa posiadającego doświadczenie w leczeniu zaburzeń oddychania podczas snu.
Możliwe działania niepożądane obejmują ból stawów skroniowo-żuchwowych, napięcie mięśni żucia, nadmierne ślinienie lub suchość jamy ustnej oraz stopniowe zmiany zgryzu. Dlatego potrzebne są kontrole stomatologiczne.
Terapia miofunkcjonalna
Terapia miofunkcjonalna obejmuje ćwiczenia mięśni języka, ust, podniebienia i gardła. Może być stosowana jako leczenie wspomagające u wybranych pacjentów. Nie zastępuje CPAP ani innej terapii zaleconej przy umiarkowanym lub ciężkim bezdechu sennym.
CPAP w zaburzeniach oddychania podczas snu
CPAP oznacza stałe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych. Aparat przez maskę podaje powietrze pod ustalonym ciśnieniem, dzięki czemu zapobiega zapadaniu się gardła podczas snu. Terapia zmniejsza liczbę bezdechów, poprawia utlenowanie krwi, ogranicza senność i zwykle eliminuje chrapanie związane z OBS.
CPAP jest stosowany przede wszystkim w obturacyjnym bezdechu sennym, a nie jako rutynowa metoda leczenia każdego chrapania. Skuteczność zależy od regularnego używania urządzenia podczas całego snu, również w czasie drzemek.
Zabiegi laryngologiczne
Zabieg może być rozważany wtedy, gdy badanie wykazuje konkretną przyczynę anatomiczną, a leczenie zachowawcze jest niewystarczające albo nieodpowiednie. Rodzaj procedury zależy od miejsca zwężenia.
Możliwe zabiegi obejmują m.in.:
- plastykę przegrody nosowej,
- zmniejszenie przerośniętych małżowin nosowych,
- usunięcie polipów lub leczenie wybranych chorób zatok,
- usunięcie przerośniętych migdałków,
- wybrane procedury w obrębie podniebienia miękkiego i gardła,
- zabiegi wykorzystujące energię fal radiowych u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów.
Zabieg nie gwarantuje trwałego ustąpienia chrapania. Skuteczność zależy od trafnego ustalenia miejsca zwężenia, a problem może utrzymywać się lub powrócić. W przypadku bezdechu sennego efekt leczenia powinien być oceniony również na podstawie objawów i, gdy jest to wskazane, kontrolnego badania snu.
Preparaty i akcesoria dostępne bez recepty
Preparaty nawilżające gardło, aerozole, spraye, listki doustne i inne środki reklamowane jako rozwiązania na chrapanie nie mają jednakowej skuteczności i nie usuwają każdej jego przyczyny. Nawilżenie śluzówki może ograniczyć uczucie suchości, ale nie zapobiega zapadaniu się gardła ani epizodom bezdechu.
Przy zwężeniu nosa pewną poprawę mogą przynieść:
- zewnętrzne paski rozszerzające nozdrza,
- wewnętrzne rozszerzacze nosa,
- płukanie nosa roztworem soli przy zalegającej wydzielinie,
- leczenie alergii lub infekcji zgodnie z rozpoznaniem.
Brak poprawy po zastosowaniu dostępnych bez recepty środków nie powinien prowadzić do łączenia wielu preparatów. Przy przewlekłym chrapaniu ważniejsze jest ustalenie przyczyny niż wielokrotne próby leczenia objawowego.
Chrapanie u dziecka
Sporadyczne chrapanie podczas infekcji może wystąpić również u dzieci. Regularne chrapanie, oddychanie przez usta, obserwowane bezdechy, niespokojny sen, nietypowe pozycje podczas snu, moczenie nocne, trudności z koncentracją lub nadmierna pobudliwość wymagają konsultacji pediatrycznej albo laryngologicznej.
Do częstych przyczyn należą przerost migdałka gardłowego lub migdałków podniebiennych, alergiczny nieżyt nosa, otyłość oraz nieprawidłowości budowy twarzoczaszki. Leczenie dobiera się do przyczyny; w przypadku znacznego przerostu migdałków może być rozważany zabieg.
Specjaliści zajmujący się diagnostyką i leczeniem chrapania
| Specjalista lub placówka | Zakres oceny |
|---|
| Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej |
Pierwsza ocena objawów, chorób przewlekłych, leków i ryzyka bezdechu; skierowanie do dalszej diagnostyki. |
| Otolaryngolog |
Ocena nosa, gardła, migdałków, podniebienia i innych przyczyn anatomicznych; kwalifikacja do wybranych zabiegów. |
| Pulmonolog lub poradnia zaburzeń snu |
Diagnostyka bezdechu sennego, interpretacja badania snu i dobór terapii, w tym CPAP. |
| Stomatolog zajmujący się medycyną snu |
Ocena zgryzu i stawów skroniowo-żuchwowych oraz dopasowanie aparatu wysuwającego żuchwę. |
| Pediatra lub laryngolog dziecięcy |
Ocena regularnego chrapania u dziecka, migdałków, alergii i zaburzeń oddychania podczas snu. |
Objawy wymagające konsultacji lekarskiej
Konsultacji wymaga przede wszystkim chrapanie przewlekłe, głośne albo wyraźnie nasilające się. Szczególnie ważne są:
- obserwowane przerwy w oddychaniu,
- dławienie się lub gwałtowne nabieranie powietrza podczas snu,
- znaczna senność dzienna,
- zasypianie podczas prowadzenia pojazdu lub pracy,
- poranne bóle głowy,
- nadciśnienie trudne do kontroli,
- zaburzenia pamięci i koncentracji,
- nagłe pojawienie się albo znaczne nasilenie chrapania,
- regularne chrapanie u dziecka,
- brak poprawy mimo zmiany stylu życia i leczenia niedrożności nosa.
Najczęściej zadawane pytania
Czy chrapanie można wyleczyć?
Chrapanie można ograniczyć, a czasem całkowicie wyeliminować, jeśli uda się rozpoznać i usunąć jego przyczynę. Skuteczne może być leczenie niedrożności nosa, redukcja masy ciała, terapia pozycyjna, aparat wysuwający żuchwę, CPAP albo odpowiednio dobrany zabieg. Nie istnieje jedna metoda skuteczna dla wszystkich.
Co robić, żeby w nocy nie chrapać?
W łagodnym chrapaniu pomocne może być spanie na boku, ograniczenie alkoholu przed snem, redukcja masy ciała, zaprzestanie palenia i leczenie niedrożności nosa. Jeżeli występują przerwy w oddychaniu, dławienie lub senność dzienna, potrzebna jest diagnostyka bezdechu sennego.
Czego objawem może być chrapanie?
Chrapanie może wynikać z niedrożności nosa, nadmiernej masy ciała, spania na plecach, spożycia alkoholu, budowy podniebienia, języka lub żuchwy. Może być również objawem obturacyjnego bezdechu sennego.
Czy chrapanie jest niebezpieczne?
Chrapanie proste bywa głównie uciążliwe, ale głośne chrapanie z bezdechami, dławieniem, spadkami utlenowania i sennością dzienną może wskazywać na obturacyjny bezdech senny. Nieleczony bezdech zwiększa ryzyko m.in. nadciśnienia i zdarzeń sercowo-naczyniowych oraz wypadków związanych z sennością.
Czy przez alergię można chrapać?
Tak. Alergiczny nieżyt nosa może powodować obrzęk błony śluzowej, niedrożność nosa i oddychanie przez usta, co sprzyja chrapaniu. Leczenie alergii może ograniczyć problem, jeśli niedrożność nosa jest główną przyczyną.
Gdzie leczyć chrapanie?
Pierwszą ocenę może przeprowadzić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Przy niedrożności nosa i nieprawidłowościach anatomicznych właściwym specjalistą jest otolaryngolog. Podejrzenie bezdechu sennego wymaga konsultacji pulmonologicznej lub w poradni zaburzeń snu. Aparaty wysuwające żuchwę dobiera odpowiednio przeszkolony stomatolog.
Czy zabieg na chrapanie zawsze jest skuteczny?
Nie. Zabieg może być skuteczny, gdy usuwa konkretną anatomiczną przyczynę chrapania, np. znaczne skrzywienie przegrody lub przerost migdałków. Nie jest uniwersalnym rozwiązaniem, a efekt zależy od miejsca zwężenia dróg oddechowych i prawidłowej kwalifikacji.
Przeczytaj również
Źródła
Informacja: Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi porady lekarskiej ani reklamy produktów leczniczych czy suplementów diety. Decyzje dotyczące leczenia i suplementacji podejmuj po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w ciąży, u dzieci, u seniorów oraz przy chorobach przewlekłych i stosowanych lekach.
